Prawnokarna ochrona interesów wierzycieli

            Na długiej drodze od ujawnienia przestępstwa na szkodę wierzycieli do ukarania jego sprawcy piętrzy się wiele trudności. Postępowanie karne w tych sprawach kończy się często umorzeniem na skutek przedawnienia, a jego przewlekłość sprawia, że liczba skazanych często jest niewielka, a kary łagodne. [1] Również sędziowie niechętnie podejmują się orzekania w tej kategorii spraw. Z trudem analizują opasłe akta. Dokonanie rozstrzygnięcia wymaga dobrej orientacji nie tylko w zakresie prawa karnego, lecz także w innych dziedzinach, a w zagadnieniach stricte gospodarczych sędziowie zdani są najczęściej na sprzeczne opinie biegłych.

            Gospodarka jest tą dziedziną życia, która służy pomnażaniu dóbr o charakterze majątkowym, zatem korzyść majątkowa jest jej nieodłącznym elementem. Ta okoliczność sprawia, że omawiana sfera stosunków społecznych narażona jest na szczególne niebezpieczeństwo zachowań sprzecznych z ogólnie przyjętymi wartościami ładu społecznego oraz obrotu gospodarczego, a w konsekwencji wymaga wzmożonej ochrony prawnej.[2] Mimo, iż ogólną zasadą obrotu gospodarczego jest wywiązywanie się przez przedsiębiorców ze swoich wzajemnych zobowiązań, ze względu na rożne działania tych podmiotów, realia rynku, a także liczne okoliczności często od nich niezależne, mogą wystąpić trwałe problemy z ich realizacją. [3]

Problem niewypłacalności dłużnika jest już przedmiotem ochrony ze strony prawa cywilnego i handlowego, lecz to właśnie normy prawa karnego, dzięki swojemu subsydiarnemu charakterowi, „wzmacniają” istniejącą już ochronę. Gdy wierzyciela zawiedzie możliwość dochodzenia swoich praw na gruncie prawa cywilnego, zawsze może się odnieść do norm zawartych w kodeksie karnym. Dają one wierzycielowi dodatkową, subsydiarną ochronę przed nieuczciwymi działaniami dłużnika, będąc jednocześnie dzięki swym odmiennym sankcjom hamulcem przeciw takim praktykom.

            Działania na szkodę wierzycieli przez dłużników wyrażają się m.in. zaniechaniem albo odmową spełnienia świadczenia, nie oddawaniem długów, uniemożliwieniem przeprowadzenia egzekucji. Pogorszenie się stanu majątkowego dłużnika poprzez takie zachowania zmniejsza szansę wierzyciela na uzyskanie zaspokojenia po powstaniu zobowiązania. Dłużnik usiłując ratować część majątku różnymi sposobami uniemożliwia jego zaspokojenie.[4] Możemy zaobserwować między innymi tzw. oszukańcze bankructwa, na które składają się zazwyczaj następujące elementy: sprawca zakłada spółkę dla ściągnięcia jak największej ilości pieniędzy tytułem wkładów i kredytów, następnie obciąża ją wypłatami bezpośrednio na siebie albo na rzecz innych spółek aż w rezultacie tych poczynań następuje jego nieuchronna niewypłacalność.[5] 

Ochrona wierzycieli na gruncie prawa karnego przewidziana jest w art. 300-302 kodeksu karnego. W doktrynie istnieje spór co do zagadnienia, czy sprawcą przestępstwa z powyższych artykułów może być tylko osoba biorąca udział w obrocie gospodarczym, czy też może nim być każdy dłużnik. Najczęściej przyjmuje się pogląd o wymogu prowadzenia działalności gospodarczej przez sprawców tych typów przestępstw, lecz, na co warto zwrócić uwagę, działalności rozumianej szeroko- o tym czy dany dłużnik jest podmiotem danej grupy przestępstw powinna decydować nie przesłanka formalna (prowadzenie działalności gospodarczej), lecz materialna tj. faktyczne uczestnictwo w obrocie gospodarczym.[6]

            Dobro prawne chronione przepisami art. 300 –302 kk w postaci uprawnionych interesów wierzycieli wykazuje majątkowy charakter.

Wynika stąd iż:

 

            Wspólnymi znamionami powtarzającymi się niemal w każdej grupie przestępstw na szkodę wierzycieli są : dłużnik, wierzyciel, upadłość, niewypłacalność, a także pojęcie udaremniania, uszczuplania czy ograniczania majątku. Nie we wszystkich przepisach ustawodawca posłużył się takimi określeniami, lecz z całości znamion wynika, że takim nazwom odpowiadają określone w nich podmioty.

Zgodnie z art. 335 kc obie nazwy podmiotów odnoszą się do stron stosunku zobowiązaniowego. Dłużnik jest podmiotem zobowiązanym wobec wierzyciela jako podmiotu uprawnionego. Obowiązki tego pierwszego określa się zbiorczą nazwa dług, a uprawnienia drugiego również zbiorczą nazwą wierzytelność. Już na tle ustawy o ochronie obrotu gospodarczego powstawała wątpliwość: czy dłużnikiem może być tylko podmiot który jest przedsiębiorcą? Wątpliwości nie dotyczą tu kwestii dłużnika zagrożonego upadłością, ponieważ zgodnie z ustawą Prawo upadłościowe i naprawcze tylko przedsiębiorca może być uznany za upadłego. Za ograniczeniem kręgu podmiotów tylko do przedsiębiorcy przemawiają argumenty nawiązujące do rodzajowego dobra chronionego przepisami rozdziału XXXVI kodeksu karnego, pod warunkiem jednak, że chronionemu obrotowi gospodarczego nadamy wąski zasięg znaczeniowy. W takim jego zakresie mieści się ogół transakcji przeprowadzany tylko między jego profesjonalnymi uczestnikami. Argumenty te będą traciły znaczenie, jeśli przyjmiemy koncepcję według której obrotem gospodarczym są także takie transakcje, w których tylko jeden podmiot jest profesjonalistą. Moim zdaniem za przyjęciem wykładni ograniczającej pojęcie dłużnika jako sprawcy tych przestępstw do uprawiających profesjonalnie działalność przedsiębiorców przemawia też okoliczność, że niejednokrotnie dłużnik nie uprawiający takiej działalności dla zdobycia zaufania kontrahenta pozoruje charakter podmiotu gospodarczego.[8] Uważam jednak, że o profesjonalizmie nie powinien decydować formalny akt prowadzenia działalności gospodarczej. Przyjęcie bowiem takiej koncepcji uniemożliwiło by pociągniecie do odpowiedzialności ogromnej liczby podmiotów nie prowadzących formalnie działalności gospodarczej. Za słusznoscią takiego rozwiązania przemawia też argument, iż o tym czy dany dłużnik jest podmiotem danej grupy przestępstw decyduje nie przesłanka formalna (prowadzenie działalności gospodarczej) lecz materialna tj. uczestnictwo w obrocie gospodarczym.

            Przyjrzymy się poszczególnym mechanizmom przestępstw na szkodę wierzycieli.

Artykuł 300 kodeksu karnego penalizuje sytuacje, w których dłużnik w obliczu niewypłacalności lub upadłości, ratuje swój majątek kosztem wierzycieli i podejmuje działanie uniemożliwiające lub utrudniające wierzycielom zaspokojenie ich roszczeń. Zgodnie z dyspozycją art.300 kodeksu karnego karalne są zachowania dłużnika mające na celu udaremnianie lub uszczuplanie zaspokajania wierzycieli poprzez usuwanie, ukrywanie, zbywanie, niszczenie lub pozorne obciążenie składników swojego majątku (§1) oraz takie same zachowania dłużnika w stosunku do swojego mienia zajętego lub zagrożonego zajęciem w celu udaremnienia wykonania związanego z działalnością gospodarcza orzeczenia sądu lub innego organu państwowego(§2).[9]

W art. 300 § 1 i § 2 kk znamię czynnościowo skutkowe udaremnia lub ogranicza zaspokajanie swojego wierzyciela uściśla kilka alternatywnie wymienionych zachowań sprawcy. „Usuwanie” oznacza zmianę położenia rzeczy i może łączyć się z oddawaniem ich na przechowanie innym osobom. „Ukrywanie” to umieszczanie rzeczy tam, gdzie utrudnione jest jej znalezienie albo zatajenie wobec dłużnika samego faktu posiadania rzeczy lub prawa. „Zbywanie” to nie tylko akt sprzedaży, ale wszelkie rozporządzenie przysługującymi dłużnikowi prawami majątkowymi lub rzeczami. „Darowanie” oznacza dobrowolne ofiarowanie komuś na własność albo zrezygnowanie z odebrania od kogoś należnych prawnie składników majątku. „Niszczenie” lub „uszkodzenie” rzeczy wypada rozumieć jako wywoływanie takich zmian składników majątku, które umniejszają jego wartość. Może to być nie tylko uszczuplanie substancji tych składników, ale także obniżanie ich wartości. „Obciążanie” składników majątku oznacza tu rzeczywiste podejmowanie przez dłużnika różnego rodzaju zobowiązań majątkowych albo zabezpieczenia zaciągniętych już długów na składnikach swojego majątku.[10]

            Sposób udaremnia lub ograniczania zaspokojenia wierzycieli rożni się w art. 301 §1 kodeksu karnego od tych wymienionych powyżej. Polega on na tworzeniu w oparciu o przepisy prawa nowej jednostki gospodarczej i przenoszeniu na nią składników majątku przez sprawcę - dłużnika kilku wierzycieli .W przepisie art. 300 kk tworzenie takiej jednostki nie jest konieczne.

            W art. 301 kodeksu karnego krąg podmiotów jest ograniczony do dłużnika kilku wierzycieli; należy stwierdzić, iż to określenie będzie się odnosiło co najmniej do dwóch wierzycieli.[11] Podmiotem przestępstwa może być z reguły dłużnik odpowiadający cechom wskazanym przez ustawę, który dopuścił się określonych czynów. Powszechne jest zdanie, że nie ma przeszkód do uznania za upadłego, a co za tym idzie i za bankruta, osoby którą trudni się faktycznie handlem, mimo iż jest jej to zabronione na podstawie przepisów szczególnych; dotyczy to urzędników, wojskowych itp.

Art. 301 kodeksu karnego jest kolejnym po art. 300 przepisem gwarantującym ochronę wierzycieli, określającym odpowiedzialność za tzw. „pozorne bankructwa”, bankructwa umyślne i nieumyślne. Ustawodawca penalizuje tu zachowania doprowadzające do stanu niewypłacalności dłużnika, a w szczególności karalność dotyczy umyślnie doprowadzającego się do niewypłacalności lub upadłości, jak też nieumyślnie poprzez podejmowanie nieracjonalnych decyzji gospodarczych. Ponadto art. 301 kk penalizuje także sytuację, gdy dłużnik kilku wierzycieli ucieka ze swoim majątkiem poprzez tworzenie nowej jednostki gospodarczej. Przepisy te określają zatem trzy typy karalnych zachowań :

 

Dla odpowiedzialności za czyny z § 1 niezbędny jest skutek w postaci udaremnienia lub ograniczenia zaspokojenia należności wierzyciela. Natomiast istota przestępstw z § 2 i § 3 jest uzależniona od skutku w postaci upadłości lub niewypłacalności.[12]

Przepis art. 301 §1 kk sankcjonuje zachowania dłużników mających kilku wierzycieli, polegające na udaremnianiu lub ograniczaniu ich zaspokajania przez to, że tworzą w oparciu o przepisy prawa nowe jednostki gospodarcze i przenoszą na nią składniki swojego majątku. Z reguły też w takim celu są tworzone przez dłużników tzw. „firmy krzaki” jako rożnego rodzaju jednostki gospodarcze. Na mocy §2 podlegają karze także dłużnicy doprowadzający do swojej upadłości lub niewypłacalności. Powiązania gospodarcze między przedsiębiorcami, w tym powiązania kooperacyjne, sprawiają, że upadłość jednego podmiotu negatywnie odbija się na sytuacji drugiego. Przestępstwa określonego natomiast w §3 dopuszczają się ci dłużnicy, którzy mając kilku wierzycieli, w sposób lekkomyślny, doprowadzają do swojej upadłość lub niewypłacalności, w szczególności przez trwonienie części składowych majątku, zaciąganie zobowiązań lub zawieranie transakcji sprzecznych z zasadami gospodarowania. Również skutkiem takiego postępowania będzie pokrzywdzenie wierzycieli. Stąd i tu prawo karne przychodzi z pomocą wierzycielom.[13]Zwróćmy uwagę, że funkcją art. 301 kodeksu karnego jest nie tylko ochrona interesów profesjonalnych uczestników obrotu gospodarczego przed nieuczciwością pozostałych, ale także ochrona interesów tych ostatnich przed zamachami ze strony tych pierwszych.

Artykuł 302 kodeksu karnego penalizuje przestesptwa uprzywilejowania wierzycieli. Okreslić je możemy jako faworyzowanie wierzyciela, jego przekupstwo oraz sprzedajność. Znamieniem sytuacyjnym zawartym w §1 będzie tutaj spłacanie lub zabezpieczenie niektórych wierzycieli w razie grożącej dłużnikowi niewypłacalności lub upadłości. Kolejne paragrafy zawieraja obie postacie łapownictwa wierzycieli, §2 mamy postać łapownictwa czynnego, zaś w §3 uregulowana jest jego bierna postać. Czynności te muszą wystąpić na szkodę innych wierzycieli. Pojęcie samej szkody będzie trzeba interpretować szeroko, a sam czyn sprawcy będzie musiał pozostać w związku z postepowaniem upadłościowym.[14] Penalizaja tego typu zachowań ma na celu ochronę prawidłowości obrotu gospodarczego poprzez zachowanie względnej równowagi pomiędzy wierzycielami dłużnika, który przestał być wypłacalny. Wszystkie typy przestępstw określone w art.302 kodeksu karnego mogą być popełnione tylko umyślnie i są ścigane z urzędu. Mają one charakter formalny, gdyż istota ich nie jest uzależniona od powstania jakiegokolwiek skutku.[15]

Zwróćmy jeszcze uwage na art. 308 kk określający odpowiedzialność zastępczą także tych osób, które faktycznie występują za dłużnika w obrocie gospodarczym. Osoby te nie muszą być podmiotami gospodarczymi ani też dłużnikami osobiście odpowiedzialnymi za zobowiązania wobec wierzycieli. Wskazane w art. 308 kodeksu karnego podstawy odpowiedzialności karnej, opartej na faktycznym zajmowaniu się sprawami majątkowymi dłużnika, mogą się sprowadzić do zachowania bez tytułu prawnego. Osoba zastępująca dłużnika nie musi być związana z nim w jakikolwiek sposób, istotne jest bowiem to, żeby zastępowała go w sprawach majątkowych. Oznacza to, że osoba zastępująca nie musi prowadzić działalności za zgodą dłużnika, wystarczy że rzeczywiście uczestniczyła ona w obrocie gospodarczym, faktycznie go reprezentując. W przypadku, gdy znamiona omawianej grupy przestępstw wypełni osoba wyłącznie zastępująca dłużnika, to ten ostatni odpowiedzialności karnej w podanym znaczeniu nie podlega. Kwestia charakteru prawnego ma jednak znaczenie przez ewentualnym współsprawstwie, ponieważ dłużnicy podlegają wtedy odpowiedzialności karnej pod warunkiem, że są osobami fizycznymi.[16]

            Warto zwrócić uwagę , że zakres ingerencji prawno karnej w działalność gospodarczą daje wierzycielom możliwość obrony ich praw majątkowych praktycznie rzecz biorąc w każdej fazie gospodarowania, począwszy od czynności zmierzających do zawarcia umowy, a skończywszy na postępowaniu upadłościowym. Oczywiste jest, że prawo karne będzie ingerować w te stosunki dopiero wtedy, gdy popełnione zostanie przestępstwo. Jednak wierzyciele domagający się ochrony swoich praw mają też do dyspozycji środki z prawa karnego i powinni to doceniać. Może się okazać bowiem, że korzystniejsze dla wierzyciela będzie uruchomienie drogi karnoprawnej niż zlecenie przymusowego egzekwowania długu.[17]

            Mimo wyraźnej tendencji społecznej do minimalizowana szkodliwości tego rodzaju czynów trzeba pamiętać, iż przestępstwa gospodarcze odnoszą się do zachowań, których społeczne niebezpieczeństwo nie jest mniejsze, niż w przypadku pozostałych rodzajów przestępstw[18]. Z tego też względu zagadnienie pozornego bankructwa będące tematem niniejszej pracy jak i ogólnie przestępczości na szkodę wierzycieli jest tak aktualne i istotne w dzisiejszych czasach.

            Analizując uregulowania polskiego ustawodawcy oraz sposób w jaki są one stosowane w praktyce nie można zapomnieć, że nie tylko pozorne bankructwo czy pozostałe rodzaje przestępczości na szkodę wierzycieli, lecz także całe zagadnienie przestępczości gospodarczej, to dla naszego prawa karnego ostatnich dziesięcioleci zagadnienie nowe. Z tego też względu może być i jest często niedoskonałe lub nieodpowiednio przystosowane do realiów gospodarczych, co nie znaczy iż po ewentualnej korekcie nie będzie w stanie w jeszcze lepszy sposób wypełniać swojej funkcji jaką jest subsydiarna ochrona obrotu gospodarczego.

 

 

Flaga- Gieruszyńska Kinga  Prawo upadłościowe i naprawcze C.H.BECK Warszawa 2004

Grabarczyk Grażyna Przestępczość gospodarcza na tle przemian ustrojowych w Polsce Toruń 2002

Górniok Oktawia   Przestępstwa gospodarcze Rozdział XXXVI i XXXVII Komentarz .C.H. BECK Warszawa 2000 r.

Górniok Oktawia Przestępczość gospodarcza i jej zwalczanie   PWN Warszawa 1994

Górniok   Oktawia Problemy przestępczości gospodarczej w świetle zaleceń Rady Europy

Kierzyk Tadeusz, Skorupka Jerzy Karnoprawna ochrona wierzycieli w razie upadłości podmiotówgospodarczych wyd .Uniwersytetu Wrocławskiego Wrocław 2002

Oczkowski Tomasz Przestępstwa na szkodę wierzycieli Monitor Prawniczy 11/1999

Skorupka Jerzy Zagadnienie komplementarności karnoprawnej i cywilnoprawnej ochrony  wierzycieli Prok .i Pr. 2000/1/123

Zakrzewski Ryszard Przestępstwa na szkodę wierzycieli PIP 7-8 /1999

Zawłocki Robert Przestępstwa na szkodę wierzycieli

Zawłocki Robert Prawo karne gospodarcze C.H. Beck Warszawa 2007

---