Gwarancje obiektywizmu i bezstronności rozstrzygnięć w postępowaniu cywilnym

 

            Obiektywne rozpatrzenie sprawy definiowane bywa jako przyznanie faktom znaczenia odpowiadającego ich realnemu wpływowi na przedmiot sprawy. Z kolei bezstronność to brak stronniczości, a co za tym idzie brak faworyzowania jednej ze stron z przyczyn nie mających merytorycznego związku z daną sprawą oraz brak jakichkolwiek uprzedzeń[1]. Innymi słowy, postępowanie w sposób bezstronny oznacza niekierowanie się przy podejmowaniu decyzji wpływającej na sytuację innych podmiotów racjami określonego typu[2]. Instytucja wyłączenia sędziego jest mechanizmem, który ma za zadanie zapewnić obiektywizm oraz bezstronność sędziego, nierozerwalnie związane z poszukiwaniem prawdy[3]. Niezawisłość sędziowska[4] nie jest bowiem w stanie zagwarantować w każdym przypadku bezstronnego rozstrzygnięcia sprawy[5]. Wyłączenie sędziego to instytucja zaliczana do procesowych gwarancji bezstronności sędziego, w przeciwieństwie do gwarancji ustrojowych, mających źródło w Konstytucji RP oraz w ustawie Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: PrUSP)[6]. Gwarancje ustrojowe związane są z całokształtem norm dotyczących systemu powoływania sędziów, ich praw i obowiązków, kwalifikacji oraz odpowiedzialności. Wynikające z ustaw procesowych gwarancje procesowe zawierają przepisy mające na celu zapewnienie bezstronności sędziów orzekających w konkretnych sprawach[7].

           

             Niewątpliwie gwarancją bezstronności sędziego jest rota ślubowania, jakie składa on wobec Prezydenta RP przy powołaniu[8]. Stosownie do jej treści sędzia zobowiązuje się do zgodnego z własnym sumieniem i bezstronnego wymierzania sprawiedliwości (art. 66 PrUSP).

          

          Moim zdaniem, należy zdecydowanie podkreślić, że gwarancje bezstronnego procesu sądowego są jednym z podstawowych elementów w aktach prawa międzynarodowego o fundamentalnym znaczeniu zarówno na szczeblu europejskim, jak i ogólnoświatowym. Z art. 10 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka[9] wypływa prawo do sprawiedliwego i publicznego rozstrzygania spraw cywilnych przez sąd, który posiadać musi przymioty niezależności i bezstronności. Tę niezwykle ważką kwestię rozwija Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych[10] stanowiąc w art. 14 ust. 1 o równości wszystkich ludzi przed sądami i trybunałami oraz o prawie do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia sprawy przez ustanowiony ustawą, właściwy, niezależny i bezstronny sąd. Rangę podobnych postanowień zawartych w Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności podkreślono czyniąc zeń element prawa do rzetelnego procesu sądowego[11].

           

         Wiele postanowień dotyczących bezstronności zawartych jest w kodeksach etycznych sformułowanych przez Krajową Radę Sądownictwa, oraz stowarzyszenie „Iustitia”. W preambule Zbioru Zasad Postępowania Sędziów, uchwalonym przez stowarzyszenie „Iustitia” znajduje się deklaracja, że rozpatrzenie sprawy przez bezstronnego sędziego jest „istotą prawa do rzetelnego procesu sądowego”. Sędzia nie może pozwolić, by „ktokolwiek z jakiejkolwiek przyczyny bezpośrednio lub pośrednio wywarł wpływ na jego postępowanie lub osąd. W szczególności sędziemu nie wolno dopuścić, aby wpływ na jego postępowanie lub osąd wywierały związki rodzinne, towarzyskie, przekonania polityczne, religijne, światopoglądowe. Sędzia nie ulega naciskom opinii publicznej ani obawie przed krytyką”. Obowiązkiem sędziego jest bezstronne wykonywanie swoich czynności i nie stwarzanie swoim zachowaniem „choćby pozorów wrażenia, że kontakty utrzymywane z którymkolwiek z uczestników postępowania mogą mieć wpływ na jego bezstronność”. Poza tym, sędzia powinien „unikać kontaktów osobistych i związków ekonomicznych z osobami, organizacjami lub grupami nieformalnymi, jeżeli kontakty te mogłyby wzbudzać wątpliwości co do bezstronnego wykonywania obowiązków”. Sędziemu nie wolno „przyjmować prezentów ani innych korzyści mogących wywołać odczucie, że stanowią próbę wywarcia wpływu na jego osobę”. W postanowieniach „Zbioru Zasad Etyki Zawodowej Sędziów”, uchwalonym przez Krajową Radę Sądownictwa, podnoszony jest postulat postępowania sędziego w sposób, który nie naruszy „zaufania” wobec jego bezstronności. Zgodnie z § 5 ust. 2 sędzia „powinien unikać zachowań, które mogłyby osłabić zaufanie do jego bezstronności”. Ponadto powinien „unikać kontaktów osobistych i ekonomicznych z innymi podmiotami”, jeśli te mogłyby rodzić wątpliwości co do bezstronnego pełnienia obowiązków. Stosownie do § 19 sędzia ma zakaz „przyjmowania korzyści mogących wywołać odczucie, że stanowią próbę wpływu na jego osobę”. Ustanowiony jest także zakaz „świadczenia usług prawniczych” (§ 19), „wyrażania publicznie opinii na temat toczącego się lub mającego się toczyć postępowania”(§ 13) etc.[12] Z całą pewnością odpowiednie potraktowanie kwestii bezstronności przyczynia się do zwiększenia efektywności wykrywania rzeczywistego stanu faktycznego sprawy.

           

          Istotną rolę odgrywa odróżnienie zaufania do bezstronności sędziego, jako przekonania stron i osób trzecich o posiadaniu omawianej cechy, od bezstronności jako obowiązku określonego sposobu postępowania sędziego przy rozstrzyganiu danej sprawy. Nie ulega wątpliwości, że przepisy prawne prócz wymagania bezstronnego sędziego, przewidują również określone wymogi dotyczące ochrony zaufania do jego bezstronności. W pierwszej kolejności należy wymienić przepisy nakazujące sędziemu przedstawienie uzasadnienia decyzji, jak również zredagowanie go w sposób nie odwołujący się do racji uznawanych za przejaw stronniczości. Przedstawienie uzasadnienia ma wykazać, czy podjęta decyzja jest zasadna, czy istnieją racje przemawiające za jej akceptacją. Uzasadnienie nie określa więc jaki przebieg miało podjęcie decyzji. Chodzi bowiem o przekonanie audytorium argumentacji o racjonalności danego rozstrzygnięcia. W omawianym znaczeniu mówi się o roli uzasadnienia jako środka mającego na celu racjonalizację podjętej decyzji. Wymaganie uzasadnienia ma służyć ochronie zaufania do bezstronności podejmowanych przez sędziego decyzji, a z drugiej strony zmniejsza prawdopodobieństwo decyzji stronniczych.

           

           Po drugie, chodzi o przepisy zakazujące sędziemu podejmowania aktywności określonego rodzaju, które mogłyby wzbudzać podejrzenia o ich wpływ na treść rozstrzygnięć sędziego. Chodzi o takiego rodzaju stosunki sędziego z innymi osobami, które nawet pośrednio mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcia podejmowane na sali sądowej, na przykład prowadzenie działalności gospodarczej, czy przypadek zasądzania przez sędziego nawiązek na rzecz stowarzyszenia, w działalności którego sam brał udział.

          

           Po trzecie wreszcie, są to przepisy zapewniające orzekanie przez sędziego w tzw. sytuacji bezstronności, czyli w sytuacji nieistnienia żadnych stosunków między sędzią a stronami lub uczestnikami postępowania a samą sprawą[13]. Z całą pewnością, należy w tym miejscu poruszyć zagadnienie wyłączenia sędziego. Głównym bowiem celem instytucji wyłączenia jest przeciwdziałanie orzekaniu we własnej sprawie – zgodnie z paremią nemo iudex in causa sua. Istnieją dwa rodzaje wyłączenia sędziego, a mianowicie wyłączenie z mocy ustawy z przyczyn, które sprawiają, że sędzia jest nieodpowiedni do orzekania w sprawie (iudex inhabilis), a także wyłączenie z mocy postanowienia o wyłączeniu sędziego, jeśli między sędzią a jedną ze stron lub jego przedstawicielem zachodzi stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego (iudex suspectus). Sędzia podlega wyłączeniu z mocy ustawy:

·         w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki,

·         w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia,

·         w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli,

·         w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron,

·         w sprawach, w których sędzia niższego rzędu brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator (art. 48 §1),

·         w postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania, jeżeli brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą albo jeżeli skarga dotyczy jego udziału lub zachowania się w procesie poprzednim (art. 48 § 3 i 413).

Powody wyłączenia trwają także po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli (art. 48 § 2).

           

          W przypadku, gdy mamy do czynienia z wyłączeniem z mocy orzeczenia sądowego, istotny jest fakt, że postanowienie o wyłączeniu sędziego może być wydane na żądanie jego samego lub na wniosek uczestnika postępowania, o czym stanowi art. 49. Wspomniany sędzia powinien zawiadomić sąd i wstrzymać się od udziału w sprawie (art. 51). Uczestnik postępowania powinien natomiast złożyć wniosek o wyłączenie sędziego co do zasady nie później niż przed przystąpieniem do rozprawy (art. 50). Może jednak uczynić to aż do uprawomocnienia kończącego postępowanie orzeczenia. Wniosek powinien zawierać uprawdopodobnienie przyczyn wyłączenia, natomiast w przypadku złożenia wniosku po przystąpieniu do rozprawy powinien nadto zawierać uprawdopodobnienie, że przyczyna wyłączenia powstała lub stała się mu znana dopiero później (art. 50 § 1 i 2). O wyłączeniu rozstrzyga sąd, w którym sprawa się toczy, w składzie trzech sędziów zawodowych. Jeśli sąd ten nie mógłby wydać postanowienia z powodu braku wystarczającej liczby sędziów o wyłączeniu rozstrzygać będzie sąd nad nimi przełożony. Postanowieniem sąd może albo dokonać wyłączenia sędziego, albo jego żądanie czy wniosek uczestnika oddalić. Zaskarżyć zażaleniem można jedynie postanowienie oddalające wniosek. Do czasu rozstrzygnięcia sprawy sędzia może spełniać czynności niecierpiące zwłoki (art. 50 § 3)[14]. Ponowny wniosek o wyłączenie sędziego oparty na tych samych okolicznościach lub wniosek oczywiście bezzasadny podlega odrzuceniu bez składania wyjaśnień przez sędziego, którego wniosek dotyczy. Sąd rozpoznający sprawę orzeka o odrzuceniu wniosku (art. 53¹)[15]. Przepisy o wyłączeniu sędziego stosuje się odpowiednio do wyłączenia ławników, innych organów sądowych, m.in. referendarza sądowego, komornika (art. 9 u.k.), protokolanta oraz prokuratora (art. 54), a także biegłego (art. 281) i tłumacza (art. 265 § 2), jak również arbitra sądu polubownego (art. 1174 i 1176). Wniosek o wyłączenie ławnika i biegłego (tłumacza) rozpoznaje sąd, przed którym sprawa się toczy. Wniosek o wyłączenie pozostałych osób jest przekazywany przez sąd odpowiedniemu organowi nadrzędnemu[16].