Odwołanie darowizny - art. 898 KC
Rażąca niewdzięczność obdarowanego jako przesłanka odwołania darowizny
Darowizna jest typem czynności prawnej pod tytułem darnym i ma charakter umowy zobowiązującej, na mocy której darczyńca zobowiązuje się do świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Darowizna prowadzi zatem do zmniejszenia majątku darczyńcy, powiększenia zaś aktywów po stronie obdarowanego, albo też ma na celu zmniejszenie pasywów ciążących na majątku obdarowanego. Świadczenie w ujęciu umowy darowizny może zatem polegać zarówno na działaniu, jak i na zaniechaniu, a więc np. na zapłacie sumy pieniężnej, daniu rzeczy lub niedochodzeniu roszczenia głównego czy ubocznego. Darowizna może też polegać na zapłacie lub przejęciu przez darczyńcę długu obdarowanego wobec osoby trzeciej. Warto podkreślić, iż przedmiotem darowizny mogą być nie tylko rzeczy i prawa majątkowe, które już są własnością darczyńcy, ale również takie, które darczyńca dopiero nabędzie. Nadto przedmiot darowizny nie musi mieć wartości majątkowej, ale może mieć jakąkolwiek wartość dla obdarowanego. Jak wynika z treści przepisu art. 888 kc, zobowiązanie się darczyńcy do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku należy do istoty umowy darowizny. Przepis ten, podkreślając element nieodpłatności jako istotny dla umowy darowizny, nie precyzuje jednak, czy chodzi w nim tylko o świadczenie całkowicie bezpłatne i czy odpłatność częściowa pozbawia świadczenie charakteru darowizny. Dokonując wykładni art. 888 kc, przedstawiciele doktryny i praktyki przypisują decydujące znaczenie zamiarowi darczyńcy. Cech darowizny dopatrują się z reguły w każdej umowie, w której darczyńca zmierza do wzbogacenia obdarowanego kosztem swego majątku (causa donandi). W związku z tym w piśmiennictwie przyjmuje się, że jedynie pełna odpłatność wyłącza bezwzględnie darowiznę, a istniejący stosunek między wartością świadczenia i odpłaty jest tylko wskaźnikiem dla ustalenia przyczyny świadczenia.[1] Istoty darowizny, jako czynności pod tytułem darnym, nie zmienia obciążenie jej poleceniem, czyli włożenie na obdarowanego obowiązku oznaczonego działania lub zaniechania, bez czynienia kogokolwiek wierzycielem (art. 893 kc). Zgodnie z art. 889 pkt 1 kc nie będzie można mówić o umowie darowizny, gdy zobowiązanie do bezpłatnego świadczenia wynika z umów uregulowanych innymi przepisami kodeksu cywilnego. Dotyczy to m.in. takich umów, jak użyczenia (art. 710 kc i n.), pożyczki (art. 720 kc i n.), zlecenia (art. 734 kc i n.), przechowania (art. 835 kc i n.) oraz poręczenia (art. 876 i n.).
Zgodnie z art. 890§1 zd.1 kc oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Oznacza to, że forma aktu notarialnego zastrzeżona jest jedynie dla oświadczenia darczyńcy, natomiast oświadczenie obdarowanego o przyjęciu darowizny może być złożone w każdej formie i to również w sposób dorozumiany. Jeżeli oświadczenie darczyńcy nie zostało złożone w formie aktu notarialnego, umowa darowizny jest w zasadzie nieważna (art.73§2 kc), jednakże jest to tylko nieważność względna, która może być sanowana przez wykonanie przyrzeczonego świadczenia. Ustawodawca bowiem w zdaniu drugim §1 art. 890 kc zamieścił wyraźne postanowienie, że umowa darowizny zawarta bez zachowania formy aktu notarialnego dla oświadczenia darczyńcy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Powyższe uregulowania nie uchybiają przepisom, które ze względu na przedmiot darowizny wymagają zachowania szczególnej formy dla oświadczeń obu stron. Chodzi tu np. o: art. 158 kc normujący przeniesienie własności nieruchomości, art. 237 kc regulujący przeniesienie użytkowania wieczystego (odsyłający do art. 158 kc), czy art. 172§4 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (teks jedn. Dz.U. z 2003 r., Nr 119, poz. 1116 ze zm.) normujący zbycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Jest oczywistym, iż braku tej formy szczególnej nie sanuje spełnienie przyrzeczonego świadczenia, np. wydanie obdarowanemu nieruchomości, czy też spółdzielczego lokalu.[2] Obdarowany winien okazać wdzięczność darczyńcy, który dokonał na jego rzecz bezpłatnego świadczenia kosztem swego majątku. Naruszenie tej powinności w sposób rażący należy uznać za postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, co zgodnie z art. 898§1 kc uprawnia darczyńcę do odwołania darowizny. Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego odnosi się zarówno do darowizny już wykonanej, jak i nie wykonanej. Przy czym rażąca niewdzięczność obdarowanego musi wystąpić po zawarciu umowy darowizny i być skierowana względem darczyńcy. Gdyby jednak zdarzenie świadczące o rażącej niewdzięczności obdarowanego miało miejsce przed zawarciem umowy darowizny, a darczyńca o zdarzeniu tym dowiedział się dopiero po jej zawarciu, nie mógłby odwołać darowizny w trybie przewidzianym w art. 898 kc w zw. z art. 900 kc. W takim wypadku mogłoby jedynie wchodzić w grę uchylenie się darczyńcy od skutków swego oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu w umowie darowizny, na podstawie art. 84 kc.[3] Jak wskazał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 26.09.2000 r. (sygn. akt III CKN 810/00) cyt. „darowizna wytwarza stosunek etyczny między darczyńcą a obdarowanym, wyróżniający się etycznym obowiązkiem wdzięczności. Pogwałcenie tego obowiązku przez dopuszczenie się ciężkich uchybień opatrzone jest sankcją prawną, przewidzianą w art. 898§1 kc, w postaci prawa odwołania darowizny. Warunkiem tego prawa jest, aby obdarowany dopuścił się względem darczyńcy rażącej niewdzięczności. Taką kwalifikowaną postać ma dopiero takie zachowanie się obdarowanego, które w świetle istniejących reguł moralnych i prawnych świadczy o tym, że darczyńca odczuwa je wysoce ujemnie".[4] „Rażąca niewdzięczność” jest pojęciem niezdefiniowanym, typowym zwrotem niedookreślonym, a o jej zaistnieniu decydują okoliczności konkretnego stanu faktycznego.
Jak wynika z piśmiennictwa i orzecznictwa sądowego niewdzięczne będzie każde zachowanie obdarowanego, niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę, przy czym aby zostało uznane za "rażąco niewdzięczne", musi cechować je znaczne nasilenie złej woli skierowanej na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej. Przez rażącą niewdzięczność należy rozumieć takie zachowanie obdarowanego (działanie, jak i zaniechanie), które narusza powszechnie panujące w społeczeństwie normy moralne czy obyczajowe.
W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że przez pojęcie "rażącej niewdzięczności" należy rozumieć tylko takie czynnosci obdarowanego, które są skierowane przeciwko darczyńcy świadomie i z zamiarem nieprzyjaznym. Odwołanie darowizny uzasadnionym czynią ciężkie przewinienia, jakich dopuścił się obdarowany w stosunku do darczyńcy. Chodzi tu przede wszystkim o popełnienie przestępstwa skierowanego przeciwko życiu, zdrowiu, czci i godnosci osobistej, a wreszcie przeciwko mieniu darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego obowiązków wynikających ze stosunków osobistych łączących go z darczyńcą.[5] Przykładem rażącej niewdzięczności może być ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych, pobicie, zniewaga, kradzież czy nawet nieudzielenie pomocy w chorobie albo uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego. Rażąca niewdzięczność może też znajdować wyraz w obmawianiu darczyńcy przez obdarowanego wobec osób trzecich o postępowanie, które godzi w jego dobre imię.[6] Rażącą niewdzięcznością może być też naruszenie przez małżonka obowiązku wierności. Jest to jednakże rażąca niewdzięczność w stosunku do małżonka i może ona uzasadniać odwołanie darowizny dokonanej przez tego małżonka na rzecz współmałżonka, który dopuścił się aktu niewierności.[7] Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 19.03.2009 r. (sygn. akt III CSK 307/08) rażąca niewdzięczność może polegać na zaniechaniu działań obdarowanego wobec darczyńcy, jeżeli bliska więź pokrewieństwa wymagałaby jednak podjęcia działań aktywnych, polegających zwłaszcza na zapewnieniu darczyńcy (osobie bliskiej) stosownej pomocy w jej sprawach osobistych. Zaniechanie pomocy darczyńcy w czasie choroby wskazane zostało, jako przejaw rażącej niewdzięczności, m.in. w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 23.03.2000r. (sygn. akt II CKN 810/98)[8]. Rażąca niewdzięczność może też polegać na tym, że obdarowany nie powstrzymuje innych osób od działań przeciwko darczyńcy. Przykładem zaniechania obdarowanego, które może uzasadniać odwołanie darowizny, może być brak jego reakcji na znęcanie się nad darczyńcą przez jego małoletnie dzieci albo też przez małżonka. Należy podkreślić, że takie pasywne zachowanie się obdarowanego może uzasadniać odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności jedynie w wypadku, gdy ma on realne możliwości podejmowania działań.[9] Z użytego w art. 898§1 kc zwrotu, że dla odwołania darowizny czyn obdarowanego kwalifikujący się, jako rażąca niewdzięczność, ma być skierowany „względem” darczyńcy, wynika, że ustawodawca miał na względzie ochronę interesów darczyńcy. Przyjmuje się jednak, iż przez taką regulację nie przesądził o tym, że czyn musi być skierowany bezpośrednio przeciwko osobie darczyńcy. Zgodnie z orzecznictwem sądowym na podstawie art. 898 kc darowizna może zostać odwołana także wówczas, kiedy wysoce naganne zachowanie się obdarowanego skierowane jest wprawdzie bezpośrednio przeciwko osobie bliskiej darczyńcy, ale dotyka jednocześnie odczuć samego darczyńcy i to w taki sposób, że usprawiedliwia ocenę postawy obdarowanego, jako rażąco niewdzięcznej. Zwłaszcza, gdy obdarowany poprzez te działania zamierza oddziaływać bezpośrednio na darczyńcę. Może to mieć miejsce np. w razie znęcania się obdarowanego nad psychicznie chorym czy też kalekim dzieckiem darczyńcy albo nad znajdującym się w takim samym stanie jego małżonkiem.[10] Same zewnętrzne przejawy zachowania obdarowanego nie są wystarczającą podstawą do ustalenia przesłanki rażącej niewdzięczności. Istotne znaczenie ma więc ustalenie w każdym wypadku motywów i intencji postępowania obdarowanego. Znamion rażącej niewdzięczności nie wyczerpują z reguły czyny nieumyślne obdarowanego. Wyłączone są np. krzywdy wyrządzone darczyńcy w sposób niezamierzony przez czyny popełnione w uniesieniu (stanie wzburzenia) bądź rozdrażnieniu, spowodowanym zachowaniem się darczyńcy. [11] Nie można również mówić o rażącej niewdzięczności w przypadku drobnych czynów nawet umyślnych, ale niewykraczających poza zwykłe konflikty życiowe (rodzinne), sprzeczki. Odwołanie darowizny nie może bowiem nastąpić z błahych powodów, takich jak np. drobne nieporozumienia. Jak wynika z orzecznictwa sądowego nie stanowi rażącej niewdzięczności nieudzielanie przez obdarowanych pomocy darczyńcy w pracach rolnych czy w opiece nad upośledzonym dzieckiem. Obdarowany nie ma obowiązku świadczenia pracy na rzecz darczyńcy.[12] Rażącą niewdzięcznością nie będą także takie działania, jak: zawiedzone oczekiwania darczyńcy co do należytego zajmowania się przez obdarowanego przedmiotem darowizny, nieuzgodnione z darczyńcą akty wykonywania uprawnień właścicielskich wobec przedmiotu darowizny. Nadto warto podkreślić, iż odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego następuje jedynie między osobami fizycznymi, gdyż zawinionego działania, które cechuje rażąca niewdzięczność, może dopuścić się tylko obdarowany człowiek, w żadnym zaś wypadku obdarowana osoba prawna.[13] Sąd Najwyższy przyjął dopuszczalność odwołania darowizny w sytuacji, gdy z woli darczyńcy przedmiot darowizny wszedł w skład niepodzielnego majątku wspólnego, a „rażącej niewdzięczności” dopuścił się tylko jeden z obdarowanych małżonków. Skuteczne odwołanie darowizny wobec jednego małżonka wywołuje ten skutek, że darowany przedmiot przestaje wchodzić do majątku wspólnego. Odwołanie darowizny ma na celu pozbawienie umowy jej skutków prawnych i powrót do stanu poprzedniego. Ten sam cel występuje także w przypadku odwołania darowizny, gdy przedmiot darowizny został z woli stron umowy objęty wspólnością majątkową. Odwołanie darowizny tak uczynionej zakłada cofnięcie woli darczyńcy także, co do wejścia przedmiotu darowizny do wspólnego majątku małżonków. Rażąca niewdzięczność tylko jednego z małżonków uzasadnia odwołanie darowizny tylko względem niego, nie uzasadnia natomiast odwołania także względem drugiego małżonka, co do którego brak podstaw do odwołania. Przedmiot darowizny zostaje wyłączony z ustawowej wspólności i staje się mieniem wspólnym obojga małżonków w ułamkowych częściach równych, z tym że dzieje się to tylko co do określonego składnika majątku wspólnego. W konsekwencji darczyńca może żądać przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka, w stosunku do którego darowiznę odwołał, a gdyby to nie było możliwe zwrotu jego wartości.[14] Natomiast darowizna przedmiotu majątkowego objętego wspólnością ustawową dokonana przez obojga małżonków może być z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego w stosunku do jednego z darczyńców (małżonków) skutecznie przez niego odwołana bez zgody drugiego z małżonków, także wówczas, gdy darczyńcy nadal pozostają we wspólności ustawowej. W tych okolicznościach darczyńcy odwołującemu darowiznę przysługuje legitymacja do wystąpienia z powództwem o zwrot przedmiotu darowizny w odpowiedniej części.[15] Przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 11.03.2003 r. (sygn. akt CKN 1829/00) była kwestia, czy obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności względem darczyńców (teściów) poprzez niedochowanie wierności małżeńskiej. Sąd Najwyższy przyjął, iż, cyt. „zdrada małżeńska, której dopuścił się pozwany, aczkolwiek bezpośrednio ugodziła w jego żonę, niewątpliwie dotknęła także darczyńców, będących jej rodzicami, darzącymi córkę miłością i dbającymi o jej dobro. Sąd Apelacyjny zasadnie jednakże uznał, że wysoce naganne postępowanie pozwanego względem żony, a także jego rodziny, którą stanowią pozwany i jego żona wraz z dziećmi (...) nie może zostać zakwalifikowane jako, niewdzięczność, a w każdym razie rażąca niewdzięczność względem powodów. Sąd Apelacyjny trafnie zwrócił uwagę, że rodzinie pozwanego nie można odmówić pełnej autonomii i że zachowania się pozwanego, godzące w dobro i interes żony oraz rodziny, nie można oceniać wobec jego teściów, będących osobami nie należącymi do tej rodziny, w tych samych kategoriach, co wobec rodziny i żony pozwanego. Dopuszczając się zdrady małżeńskiej pozwany naruszył obowiązek wierności wobec żony (art. 23 kro). Kwalifikacja zachowania pozwanego względem teściów jest inna. Dopuszczając się aktu niewierności wobec ich córki pozwany naruszył uczucia powodów i nadzieje, które związali z małżeństwem swego dziecka. Nie musi to wszakże oznaczać, że pozwany dopuścił się rażącej niewdzięczności wobec powodów”.[16] Zgodnie z unormowaniem zawartym w art. 899§1 kc darczyńca nie może odwołać darowizny jeżeli obdarowanemu przebaczył. Przebaczenia może dokonać jedynie sam darczyńca, nie może tego uczynić ani jego przedstawiciel ustawowy, ani pełnomocnik. Ponieważ przebaczenie nie jest czynnością prawną, może ono pochodzić od osoby niemającej zdolności do czynności prawnych. W takim przypadku darczyńca musi działać z dostatecznym rozeznaniem.
Uprawnienie do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności przysługuje zarówno darczyńcy, jak i jego spadkobiercom. Generalnie śmierć darczyńcy uprawnia jego spadkobierców do jej odwołania tylko wówczas, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania darowizny albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił go życia lub umyślnie wywołał rozstrój jego zdrowia, którego skutkiem była śmierć (art. 899§2 kc). Pierwsza sytuacja dotyczy wypadku, gdy darczyńca, względem którego obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności, był uprawniony do odwołania darowizny, nie przebaczył niewdzięczności i zmarł przed upływem terminu do odwołania darowizny. Spadkobierca wykonuje wówczas uprawnienie do odwołania darowizny, które przysługiwało darczyńcy. Druga sytuacja występuje wówczas, gdy obdarowany umyślnie (a więc z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym) pozbawił darczyńcę życia oraz gdy również umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.
Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności następuje w piśmie skierowanym przez darczyńcę do obdarowanego. Oświadczenie to ma charakter prawnokształtujący i zostaje złożone z chwilą, gdy doszło do obdarowanego w taki sposób, że mógł zapoznać się z jego treścią (art. 61 kc). Skuteczności odwołania nie pozbawia brak wskazania w nim przyczyny uzasadniającej odwołanie. Odwołanie może być także dokonane przez pełnomocnika, z tym że oświadczenie złożone bez pełnomocnictwa jest nieważne.[17] Przewidziany w art. 900 kc warunek formy pisemnej dla oświadczenia o odwołaniu darowizny został ustanowiony jedynie dla celów dowodowych (art. 74 kc), a więc bez rygoru nieważności. Niezachowanie formy pisemnej ogranicza jedynie darczyńcę (spadkobiercę darczyńcy) w możliwości wykazania treści i daty, a w konsekwencji skuteczności oświadczenia odwołującego darowiznę.[18] Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności – zarówno wykonanej, jak i niewykonanej – wywołuje tylko skutki obligacyjne.[19] Skuteczne odwołanie darowizny uchyla dotychczasowy stosunek prawny, a po stronie obdarowanego powstaje obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 898§2 w zw. z art. 405 in. kc). Należy uznać, że sytuacja jest prosta, jeśli chodzi o darowiznę jeszcze nie wykonaną. Skuteczne odwołanie darowizny powoduje, że darowizna upada z mocy prawa (ipso iure) i żadne dalsze czynności nie muszą już być podejmowane. Inaczej przedstawia się sytuacja w razie darowizny już wykonanej. W przypadku odmowy zwrotu przedmiotu darowizny darczyńca jest uprawniony do wytoczenia powództwa o stwierdzenie obowiązku złożenia przez obdarowanego stosownego oświadczenia woli co do zwrotnego przeniesienia własności na darczyńcę na podstawie art. 64 kc. Osoba uprawniona do odwołania darowizny może wystąpić w pozwie zarówno z roszczeniem o przeniesienie własności, jak i z roszczeniem o wydanie przedmiotu darowizny.[20] Zasadą jest, że darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Konsekwencją upływu terminu jest wygaśnięcie uprawnienia.
Odwołanie darowizny nie jest dopuszczalne wówczas, gdy darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego. W tym przypadku można mówić o obowiązku moralnym, względach przyzwoitości i uczciwości. Wymienia się tutaj wdzięczność za uratowanie życia czy opiekę w chorobie. Mówimy w tym przypadku o tzw. darowiźnie remuneracyjnej, będącej aktem wdzięczności darczyńcy wobec obdarowanego.[21] W przypadku gdy darowizna stanowi wypełnienie obowiązku wynikającego z zasad współżycia społecznego, a dojdzie do realizacji zachowań obdarowanego noszących znamię rażącej niewdzięczności wobec darczyńcy, to wprawdzie ten ostatni nie będzie mógł darowizny odwołać, ale będzie mógł od umowy odstąpić, o ile uprawnienie takie zostało na jego rzecz wcześniej zastrzeżone. Uprawnienie to, zgodnie z art. 395 k.c., służyć może darczyńcy tylko w określonym terminie, co dodatkowo chroni obdarowanego przed zbyt długo trwającym stanem niepewności.[22]
[1]por.Stanisław Dmowski [w:] Gerard Bieniek, Helena Ciepła, Stanisław Dmowski, Jacek Gudowski, Krzysztof Kołakowski, Marek Sychowicz, Tadeusz Wiśniewski, Czesława Żuławska, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, tom 2, Warszawa 2008, s. 912 i n., Jerzy Ciszewski, Anna Stępień-Sporek: Prawo Cywilne. Zobowiązania i spadki w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2007, s. 203 i n., Stefan Babiarz: Spadek i darowizna w prawie cywilnym i podatkowym, Warszawa 2010, s. 203 i n. [2]Stanisław Dmowski [w:] Gerard Bieniek, Helena Ciepła, Stanisław Dmowski, Jacek Gudowski, Krzysztof Kołakowski, Marek Sychowicz, Tadeusz Wiśniewski, Czesława Żuławska, Komentarz…, s. 916 i n. [3] Jerzy Ciszewski, Anna Stępień-Sporek: Prawo…, s. 297 i n. [4]wyrok SN z 26.09.2000 r., III CKN 810/00, Lex nr 51880 [5]Stanisław Dmowski [w:] Gerard Bieniek, Helena Ciepła, Stanisław Dmowski, Jacek Gudowski, Krzysztof Kołakowski, Marek Sychowicz, Tadeusz Wiśniewski, Czesława Żuławska, Komentarz…, s. 943,por. wyrok SN z 26.07.2000 r., I CKN 919/98, LexPolonica nr 384987 [6]por. orzeczenie SN z 12.5.1998 r., II CKN 729/97, niepubl. [7] por. orzeczenie SN z 21.12.1954 r., 1 CR 1623/54, PiP 1955, nr 9, s. 480 [8]por.orzeczenie SN z 23.03.2000r., II CKN 810/98. niepubl., wyrok SN z19.03.2009 r., III CSK 307/08, Lex nr 492154, [9]Stanisław Dmowski [w:] Gerard Bieniek, Helena Ciepła, Stanisław Dmowski, Jacek Gudowski, Krzysztof Kołakowski, Marek Sychowicz, Tadeusz Wiśniewski, Czesława Żuławska, Komentarz…, s. 944 [10]por. wyrok SN z 7.04.1998 r., II CKN 688/97, Lex nr 50625, wyrok SN z 22.03.2001 r., V CKN 1599/00, Prok. i Pr. 2002, nr 5, poz. 40-dodatek [11] por. orzeczenie SN z 02.03.1948 r., Kr. C. 42/48, PiP 1948, Nr 7, s. 136; orzeczenie SN z 29.09.1969 r., III CZP 63/69, niepubl. [12]wyrok SN z 23.03.2000 r. II CKN 810/98, LexPolonica nr 396179 [13]Stefan Babiarz: Spadek..., s. 214, por. wyrok SN z 02.12.2005 r., II CK 265/05, BSN 2006, nr 3, wyrok SN z 01.12.2004 r., III CK 63/04, „Rzeczpospolita” 2004, nr 284, s.64, wyrok SN z 26.07.2000 r., I CKN 919/98, LexPolonica nr 384987, wyrok SN z 18.10.1972 r., I CR 393/72, „Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego” 1973, nr 4, poz. 76 [14]por. uchwała SN z 18.02.1969 r., III CZP 133/68, OSNC 1969/11/193, uchwała SN z 28.09.1979 r., III CZP 15/79, OSNCP 1980, nr 4, poz. 63 [15]Stefan Babiarz: Spadek…, s. 215, por. uchwała SN z 10.08.1988 r., III CZP 67/88, OSNCP 1989, nr 11, poz.180 [16]wyrok SN z 11.03.2003 r., CKN 1829/00, Lex nr 121728 [17]Stefan Babiarz: Spadek…, s.217 [18]Stanisław Dmowski [w:] Gerard Bieniek, Helena Ciepła, Stanisław Dmowski, Jacek Gudowski, Krzysztof Kołakowski, Marek Sychowicz, Tadeusz Wiśniewski, Czesława Żuławska, Komentarz…, s. 953 [19]Stefan Babiarz: Spadek…, s.215, wyrok SN z 20.09.2000 r., I CKN 829/98, Lex nr 50893 [20]Jerzy Ciszewski, Anna Stępień-Sporek: Prawo…310 [21] Jerzy Ciszewski, Anna Stępień-Sporek: Prawo …, s. 306 [22] Anna Sylwestrzak: Odwołanie darowizny wskutek rażącej niewdzięczności obdarowanego. Teza nr 5, Lex 38865/5, GSP 2003/1/103