Rozwód z orzeczeniem o winie

            Ogólne pojęcie winy w nauce prawa cywilnego wymaga dla jej przypisania wystąpienia dwóch elementów:

1) obiektywnego, czyli bezprawności, polegającej na sprzeczności zachowania się z prawem lub z zasadami współżycia społecznego,

2) subiektywnego, czyli możliwości przewidywania znaczenia i skutków zachowania się oraz możliwości podjęcia i ujawnienia woli co do nastąpienia lub nienastąpienia określonych skutków.

Pojęcie winy z prawa zobowiązaniowego z łatwością możemy przenieść i zastosować do instytucji rozwodu. Czynnik obiektywny występuje wtedy, gdy zachowanie małżonka narusza jego ustawowe obowiązki bądź obowiązki mające swe źródło w zasadach współżycia społecznego. Element subiektywny polega natomiast na zarzucalności czynów lub zaniechań (naganność zachowań). Orzekanie o winie przy rozwodzie charakteryzuje się szczególną specyfiką, wymaga bowiem objęcia wnikliwą analizą elementu subiektywnego. W konsekwencji, tego rodzaju orzeczenie wymaga niezwykłej odpowiedzialności i ostrożności, gdyż ostateczna ocena zarzucalności opiera się w przeważającej mierze na kryteriach moralnych, a nie prawnych[i].

            Stosownie do treści art. 57 § 1 k.r.o.[ii]: „Orzekając rozwód, sąd orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia”. Rozstrzygając o winie za rozkład pożycia małżeńskiego sąd może:

a) orzec, że żaden z małżonków nie ponosi winy za rozkład pożycia,

b) orzec, że jedno z małżonków jest winne rozkładu pożycia,

c) orzec, że oboje małżonkowie są winni[iii].

            Rozstrzygnięcie w powyższym przedmiocie sąd zamieszcza w wyroku z urzędu. Jednakże sąd zaniecha orzekania o winie na zgodne żądanie małżonków (art. 57 § 2 k.r.o.). Powyższy przepis wykracza nieco poza omawianą problematykę, niemniej jednak dokonajmy jego ramowej analizy w celu uzyskania pełniejszego obrazu prezentowanych zagadnień. Wniosek z art. 57 § 2 k.r.o. wiąże sąd (uzasadnienie uchwały SN z 2 lipca 1985 r., III CZP 39/85, OSNCP 1986, nr 5, poz. 68), a w wypadku jego zgłoszenia w wyroku nie zamieszcza się żadnej wzmianki o winie. Trzeba jednak mieć na uwadze orzeczenie SN, według którego w sprawie o rozwód strona może odwołać w apelacji, wyrażoną przed sądem pierwszej instancji, zgodę na zaniechanie orzekania o winie rozkładu pożycia (uchwała SN z 25 października 2006 r., III CZP 87/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 126). Ponadto, cofnięcie zgody może mieć miejsce w postępowaniu apelacyjnym (uchwały SN z 24 listopada 2006 r., III CZP 105/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 129, III CZP 106/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 130), aż do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji (orzeczenie SN z 4 sierpnia 1958 r., I CR 1127/57, RPEiS 1959, nr 3, s. 344; nr 4, s. 266 oraz uzasadnienie uchwały SN z 2 lipca 1985 r., III CZP 39/85, OSNCP 1986, nr 5, poz. 68).

            Rozstrzygnięcie o winie w wyroku rozwodowym lub brak wzmianki ma charakter ostateczny, gdyż małżonkowie nie będą mogli później dochodzić rozstrzygnięcia o winie w innych postępowaniach. Ponadto, nie będą mogli dowodzić istnienia lub nieistnienia winy jako przesłanki innych rozstrzygnięć[iv]. W sytuacji braku rozstrzygnięcia o winie z tej przyczyny, że małżonkowie o to zgodnie wnosili, następują skutki takie, jak gdyby żaden z nich winy nie ponosił (art. 57 § 2 k.r.o.). Natomiast nieorzeczenie o winie, w braku zgodnego żądania małżonków o jego zaniechanie, stanowi rażące naruszenie prawa (wyrok SN z 25 maja 1971 r., III CRN 105/71, Lex Polonica nr 322468).

            Z art. 57 k.r.o. związana jest istotna kwestia proceduralna, a mianowicie pytanie o możliwość uzupełnienia wyroku o rozstrzygnięcie o winie. Zdaniem SN, wyroku orzekającego rozwód nie można dzielić na dwie samodzielne części: orzekającą rozwód i orzekającą o winie. Jeśli sąd orzeka o winie, orzeczenie takie stanowi integralną część wyroku, stąd strona zaskarżająca wyrok w części orzekającej o winie zaskarża tym samym cały wyrok (orzeczenie SN z 27 lutego 1948 r., C III. 12/48, PN 1948, t. 2, nr IX-X, s. 315). W braku orzeczenia o winie wchodzi w grę zaskarżenie wyroku rozwodowego środkiem odwoławczym, a nie uzupełnienie wyroku (z uzasadnienia uchwały 7 sędziów SN z 17 lutego 1954 r., C. 1342/53, OSN 1956, nr 1, poz. 2). Jak trafnie wskazał W. Broniewicz, brak w wyroku rozwodowym orzeczenia co do winy rozkładu pożycia, podobnie jak błąd tego orzeczenia, można usunąć jedynie w drodze złożenia środka odwoławczego (apelacja). Wniosek o uzupełnienie wyroku jest w takim przypadku niedopuszczalny. Podstawą apelacji będzie naruszenie prawa materialnego (art. 57 k.r.o.) przez wadliwe z punktu widzenia tego prawa orzeczenie o rozwiązaniu małżeństwa[v].

            Orzecznictwo do art. 57 k.r.o. jest bogate, dlatego przyjrzyjmy się bliżej wybranym tezom:

1. Odmowa współżycia fizycznego przez małżonkę, nad którą mąż się znęcał, nie stanowi zawinionej przez nią przesłanki rozkładu pożycia małżeńskiego (wyrok SA w Gdańsku z 20 maja 2009 r., I ACa 368/09, POSAG 2009, nr 1, poz. 59).

 

2. Jeżeli mąż dopuszcza się wobec żony rękoczynów i używa gróźb karalnych, to jej wyprowadzenie się z domu nie może być uznane za przyczynę rozkładu pożycia (wyrok SA w Katowicach z 13 maja 2005 r., I ACa 2184/04, Lex nr 151748).

 

3. W razie wniesienia apelacji od wyroku orzekającego rozwód w części dotyczącej winy rozkładu pożycia małżeńskiego tylko przez jednego małżonka, sąd drugiej instancji może z urzędu orzec w tym zakresie także na niekorzyść tego małżonka (wyrok SN z 19 stycznia 2005 r., V CK 364/04, OSNC 2005, nr 12, poz. 218).

 

4. Orzeczenie rozwodu z winy obu stron oznacza, że nie można rozróżnić winy większej i winy mniejszej. Małżonek, który zawinił jedną z wielu (kilku) przyczyn rozkładu pożycia, musi być uznany za współwinnego, chociażby drugi małżonek dopuścił się wielu i to cięższych przewinień. Niedopuszczalna jest bowiem kompensata wzajemnych przewinień (wyrok SA w Poznaniu z 10 lutego 2004, I ACa 1422/03, Wokanda 2005, nr 2, poz. 46).

 

5. Za zawinione, na gruncie przepisów rozwodowych, uznaje się działania lub zaniechania małżonka będące wyrazem jego woli, które stanowią naruszenie obowiązków wynikających z przepisów prawa małżeńskiego (art. 23 k.r.o., art. 24 k.r.o., art. 27 k.r.o.) lub zasad współżycia społecznego i prowadzą do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Nie jest przy tym konieczne, dla przypisania małżonkowi winy, objęcie jego zamiarem spowodowania, poprzez określone działania lub zaniechania, rozkładu pożycia prowadzącego w ostatecznym rezultacie do rozwodu. Wystarczy możliwość przewidywania znaczenia i skutków takiego działania lub zaniechania. Możliwość przypisania małżonkowi winy w rozkładzie pożycia jest wyłączona w razie jego niepoczytalności, a także w wypadku przemijających nawet zakłóceń psychicznych, jeżeli w tych stanach dopuścił się on działania lub zaniechania, które doprowadziło do powstania zupełnego i trwałego rozkładu pożycia (wyrok SN z 28 stycznia 2004 r., IV CK 406/02, Lex nr 529700).

 

6. Dopuszczalne jest uznanie zawinienia małżonka dopuszczającego się niewłaściwego zachowania w stosunku do osoby trzeciej, jednak nie może ulegać wątpliwości, że może tu chodzić jedynie o taką osobę, która związana jest z małżonkiem więzami rodzinnymi czy szczególną przyjaźnią. Nie może być to osoba, z którą współmałżonek nawiązał intymne pożycie, co stało się przyczyną rozkładu pożycia, nawet gdyby zachowanie się skarżącej uraziło uczucia współmałżonka do tej osoby (wyrok SN z 28 marca 2003 r., IV CKN 1957/00, Lex nr 121734).

 

7. Związanie sądu cywilnego prawomocnym wyrokiem skazującym nie rozciąga się na inne niż wskazane w art. 11 k.p.c. okoliczności, co oznacza, że w sprawie o rozwód sąd ma obowiązek samodzielnie badać i ocenić, czy popełnienie przestępstwa na szkodę współmałżonka miało wpływ na rozkład pożycia małżeńskiego, a w konsekwencji, czy uzasadnia obciążenie winą tego małżonka za rozkład pożycia w myśl art. 57 § 1 k.r.o. (wyrok SN z 26 marca 2003 r., II CK 91/02, Lex nr 78825).

 

8. Dla ustalenia w myśl art. 57 § 1 k.r.o., który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia małżeńskiego, istotne są zachowania małżonków, które miały miejsce przed jego zastosowaniem, tylko one bowiem, stosownie do art. 361 § 1 k.c., mogą być uznane za przyczynę rozkładu i ocenione jako zawinione spowodowanie rozkładu pożycia (wyrok SN z 21 marca 2003 r., II CKN 1270/00, Lex nr 78843).

 

9. Zachowania małżonków w okresie, gdy rozkład ich pożycia małżeńskiego był już zupełny i trwały, nie są jednak bez znaczenia dla oceny przesłanek rozwodowych określonych w art. 56 k.r.o. Małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej lojalności i przyzwoitego zachowania wobec siebie przez cały czas trwania małżeństwa. Jeśli ich niewłaściwe zachowanie stało się przyczyną rozkładu pożycia, ponoszą tego skutki w postaci możliwości przypisania im winy rozkładu ze wszystkimi tego konsekwencjami, jakie przewiduje ustawa. Natomiast jeśli ich niewłaściwe zachowanie miało miejsce już po powstaniu i utrwaleniu rozkładu pożycia i nie może być uznane za jego przyczynę, oceniać je trzeba z punktu widzenia przesłanki zasad współżycia społecznego, jaką przewiduje art. 56 § 2 i 3 k.r.o. dla oceny zgodności orzeczenia rozwodu z tymi zasadami oraz oceny zgodności z nimi odmowy zgody na rozwód małżonka, któremu nie można przypisać winy (wyrok SN z 21 marca 2003 r., II CKN 1270/00, Lex nr 78843).

 

10. Związek jednego z małżonków z innym partnerem w czasie trwania małżeństwa, lecz po wystąpieniu zupełnego i trwałego rozkładu pożycia między małżonkami, nie daje podstawy do przypisania temu małżonkowi winy za ten rozkład (wyrok SN z 28 września 2000 r., IV CKN 112/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 41).

 

11. Gdy wina małżonka w rozkładzie pożycia jest następstwem naruszenia przez niego obowiązków wynikających z przepisów prawa rodzinnego recypujących akceptowane powszechnie zasady moralne (w szczególności art. 23, 24, 27 k.r.o.), to jej uznanie nie wymaga nadto oceny, że takie jego postępowanie jest naganne moralnie. Sięgnięcia do zasad moralnych wymaga natomiast ocena winy małżonka, gdy u podstaw bezprawności jego zachowania leży sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (wyrok SN z 29 czerwca 2000 r., V CKN 323/00, Lex nr 52485).

 

12. Kasacja od wyroku orzekającego rozwód, której wniosek w sposób wyraźny określa, iż skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku wyłącznie w części orzekającej o winie, jest niedopuszczalna (postanowienie SN z 21 lipca 1999 r., II CKN 280/99, OSP 2000, nr 7-8, poz. 116).

 

13. Zdarza się, że przyczyny rozkładu pożycia są niezawinione. Taka sytuacja ma miejsce w małżeństwie stron, gdzie przyczyną rozkładu pożycia były urojone pretensje powoda co do niewierności i innego niewłaściwego zachowania żony, wywołane jego chorobą psychiczną (wyrok SN z 19 stycznia 1999 r., II CKN 744/98, Lex nr 529706).

 

14. Zmianę wyznania przez jednego z małżonków, zmianę wyznania dzieci bez akceptacji drugiego z małżonków, można uznać za zawinienie w rozkładzie pożycia małżeńskiego, zwłaszcza gdy ze zmianą jest też związana zmiana tradycji rodzinnych i gdy powstała w związku z tym sytuacja ma wpływ na pożycie małżeńskie (wyrok SA w Katowicach z 25 lutego 1998 r., I ACa 729/97, OSA 1998, nr 11-12, poz. 49).

 

15. Opuszczenie przez żonę wraz z dziećmi wspólnego domu, stanowiące reakcję na poważne zagrożenie ze strony męża bezpieczeństwa osobistego i wspólnych dzieci, nie jest moralnie naganne, i nie może być uznane za zawinione spowodowanie rozkładu pożycia małżeńskiego (wyrok SN z 5 grudnia 1997 r., I CKN 597/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 99).

 

16. Zdrada narusza normy moralne i jest przejawem rażącej nielojalności wobec współmałżonka. Małżonek dopuszczający się zdrady z reguły bywa uznawany winnym rozkładu pożycia (wyrok SN z 6 maja 1997 r., I CKN 86/97, Lex nr 529701).

 

17. Nie można byłoby przypisać współmałżonkowi winy za rozkład pożycia, gdyby do stosunku pozamałżeńskiego doszło w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji (wyrok SN z 6 maja 1997 r., I CKN 86/97, Lex nr 529701).

 

18. W sprawie o rozwód strona powodowa zwraca stronie pozwanej całe koszty procesu wtedy, gdy żadne z jej zasadniczych żądań (co do rozwodu i co do winy) nie zostało przez Sąd uwzględnione. Natomiast strona pozwana ponosi koszty procesu wówczas, gdy żądania strony powodowej (co do rozwodu i co do winy) zostały w całości uwzględnione.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu obciążające stronę uznaną za wyłącznie winną rozkładu pożycia małżeńskiego tymi kosztami jest najczęściej spotykaną formą orzeczenia o kosztach w sprawie o rozwód w przypadku orzeczenia winy, ponieważ faktycznie najczęściej istnieją podstawy do przyjęcia, że ten z małżonków, który zostaje uznany za wyłącznie winnego rozkładu, przegrywa cały proces (postanowienie SA w Warszawie z 18 lipca 1996 r., I Acz 812/96, Apel.-W-wa 1997, nr 1, poz. 96).

 

19. W celu dokonania - niezbędnej z punktu widzenia rozstrzygnięcia o kosztach procesu - oceny, w jakim zakresie strony procesu rozwodowego przegrały sprawę, konieczne jest uwzględnienie nie tylko rozstrzygnięcia, które dotyczy żądania orzeczenia rozwodu, ale także uwzględnić należy rozstrzygnięcie odnoszące się do kwestii winy rozkładu pożycia małżeńskiego (postanowienie SA w Łodzi z 28 kwietnia 1995 r., I ACz 172/95, OSA 1995, nr 7-8, poz. 54).

 

20. Wystąpienie z wnioskiem o orzeczenie rozwodu z winy pozwanego, w miejsce pierwotnego żądania rozwiązania małżeństwa bez orzekania o winie stron, stanowi zmianę powództwa w rozumieniu art. 193 k.p.c. Jeżeli przeto takie zmienione żądanie zostało zgłoszone na rozprawie pod nieobecność pozwanego, konieczne jest powiadomienie go o dokonanej zmianie (wyrok SN z 12 listopada 1982 r., III CRN 271/82, OSNC 1983, nr 8, poz. 118).

            Warto także zastanowić się nad instytucją przebaczenia, która stanowi jeden z elementów kształtujących stan pożycia i jego ocenę w postępowaniu o rozwód. Przebaczenie nagannego postępowania ma dodatnią wartość moralną, wiąże się z rezygnacją z odpłaty, puszczeniem w niepamięć przewinień drugiej osoby. Trzeba jednak uświadomić sobie, że k.r.o. nie odnosi się do przebaczenia, co oznacza, że nie ma ono wpływu na wyłączenie winy jednego z małżonków żądającego rozwodu[vi].

            Sąd jest obowiązany, w sytuacji zgłoszenia przez małżonków wniosku o nieorzekanie o winie, pouczyć ich o skutkach braku orzeczenia (wynika to z art. 5 oraz 212 k.p.c.[vii]). Orzeczenie o winie ma bowiem znaczenie nie tylko moralne, ale także może łączyć się z obowiązkiem alimentacyjnym, a pośrednio także mieć wpływ na ustalanie nierównych udziałów w majątku wspólnym, ponieważ z zawinionym postępowaniem małżonka niejednokrotnie wiąże się brak przyczynienia się z jego strony do powstania tego majątku[viii]. Ponadto, skutki zaniechania orzeczenia o winie za rozkład pożycia dotyczą także renty rodzinnej. Małżonka rozwiedziona lub wdowa, która do dnia śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli, oprócz spełnienia warunków określonych w ustawie, miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową[ix].

            Celem rzetelnego omówienia wpływu orzeczenia o winie małżonka na obowiązek alimentacyjny, sięgnijmy do art. 60 k.r.o. Reguluje on dwa rodzaje obowiązku alimentacyjnego:

1) obowiązek alimentacyjny zwykły (art. 60 § 1 k.r.o.),

2) obowiązek alimentacyjny małżonka wyłącznie winnego (art. 60 § 2 k.r.o.).

            Dwie przesłanki zawarte w art. 60 § 1 k.r.o. to niedostatek małżonka rozwiedzionego i brak uznania go za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. Kumulatywne ich spełnienie daje temu małżonkowi możliwość żądania od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

            Podobnie art. 60 § 2 k.r.o. wskazuje na dwie przesłanki żądania alimentów: żąda małżonek niewinny od małżonka wyłącznie winnego oraz istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego na skutek orzeczenia rozwodu. W takim przypadku sąd może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku.

            Przyjrzyjmy się wybranym tezom orzeczeń zapadłych na gruncie stosowania art. 60 k.r.o.:

1. Orzekając o żądaniu małżonka niewinnego zasądzenia alimentów na podstawie art. 60 § 2 k.r.o. sąd powinien porównać sytuację, w jakiej małżonek niewinny znajdzie się po rozwodzie, z sytuacją, w jakiej by się znajdował, gdyby pożycie małżonków funkcjonowało prawidłowo (wyrok SN z 28 października 1980 r., III CRN 222/80, OSNC 1981, nr 5, poz. 90).

 

2. Powództwo o przedłużenie obowiązku alimentacyjnego małżonka rozwiedzionego, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia małżeńskiego, może być wytoczone także po upływie pięcioletniego terminu określonego w art. 60 § 3 k.r.o. (uchwała SN z 15 września 1978 r., III CZP 57/78, OSNC 1979, nr 4, poz. 66).

 

3. W sprawach o roszczenia alimentacyjne między małżonkami sąd w zasadzie nie bada, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Jednakże w wypadkach szczególnych, np. gdy małżonek, który zerwał pożycie, pozostaje w konkubinacie z inną osobą, sąd może odmówić uwzględnienia roszczenia, jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego (uchwała SN z 7 sierpnia 1974, III CZP 46/74, OSNC 1975, nr 12, poz. 160).

 

4. Okoliczność, że rozwiedziony małżonek ma krewnych, obowiązanych z mocy ustawy do alimentowania go, nie wyklucza przedłużenia przez sąd poza okres pięciu lat obowiązku alimentacyjnego drugiego małżonka, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia. Jeżeli jednak krewni ci są w stanie dostarczyć rozwiedzionemu małżonkowi całkowitych środków utrzymania, okoliczność ta - rozważona w związku z wszelkimi innymi okolicznościami sprawy - może mieć wpływ na ocenę zasadności żądania przedłużenia obowiązku alimentacyjnego drugiego małżonka (uchwała SN z 31 października 1973 r., III CZP 58/73, OSNC 1974, nr 5, poz. 85).

 

5. Artykuł 60 § 2 k.r.o. ma zastosowanie w każdym wypadku, gdy orzeczenie rozwodu następuje z winy jednego tylko małżonka. Nie zmienia sytuacji fakt, że do rozkładu pożycia mogły się przyczynić inne jeszcze okoliczności nie zawinione przez żadnego z małżonków.
(wyrok SN z 7 stycznia 1969 r., II CR 528/68, OSNC 1969, nr 10, poz. 179).

 

6. Dla oceny, czy warunek przewidziany w art. 60 § 2 k.r.o. został spełniony, nie są istotne ewentualne zmiany, jakie nastąpiły w położeniu materialnym małżonka niewinnego w czasie między faktycznym rozejściem się małżonków a orzeczeniem rozwodu, natomiast istotne jest porównanie każdorazowej sytuacji materialnej małżonka niewinnego z tym położeniem, jakie istniałoby, gdyby rozwód nie został w ogóle orzeczony i gdyby małżonkowie kontynuowali pożycie (wyrok SN z 7 stycznia 1969 r., II CR 528/68, OSNC 1969, nr 10, poz. 179).

 

7. Małżonek niewinny, który pozostaje w niedostatku, może domagać się alimentów od małżonka uznanego w procesie rozwodowym za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. W takim wypadku małżonek niewinny nie ma potrzeby wykazywać, że rozwód pogorszył jego sytuację materialną (wyrok SN z 10 maja 1966 r., III CR 65/66, OSNC 1967, nr 2, poz. 27).

 

          Wyłączna wina małżonka żądającego rozwodu odgrywa przemożną rolę z punktu widzenia możliwości orzeczenia rozwodu w ogóle. Art. 56 § 3 k.r.o. odzwierciedla negatywną przesłankę rozwodową. Stanowi bowiem: „Rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia (...)”. Zawinienie przez małżonka żądającego rozwodu stanu rozkładu pożycia wyklucza rozwiązanie małżeństwa. Ratio legis przepisu wiąże się z powstrzymaniem małżonka o nagannej postawie moralnej od lekkomyślnego traktowania obowiązków wynikających z zawartego związku małżeńskiego. Powyższe stwierdzenie każe wnosić, iż ustawodawca w odniesieniu do rozwodu realizuje zasadę rekryminacji (będącą swoistym odzwierciedleniem paremii nemo turpitudinem suam allegans audiatur). Jednakże pamiętać należy, że bezwzględne jej stosowanie w każdym przypadku mogłoby okazać się nieuzasadnione, wobec czego przepis przewiduje pewne wyjątki. Rozwód będzie dopuszczalny, pomimo wyłącznej winy małżonka żądającego jego orzeczenia, jeżeli drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód (zgoda musi istnieć w chwili wyrokowania, również przez sąd drugiej instancji; może zostać cofnięta aż do wydania wyroku przez ten sąd)[x]. Warto w tym miejscu przytoczyć wyrok sądu apelacyjnego w Rzeszowie z 21 kwietnia 1994 r. (I ACr 68/94, OSA 1994, nr 9, poz. 44):„Żądanie rozwodu przez małżonka wyłącznie winnego należy oceniać ujemnie z punktu widzenia przyjętych norm moralnych, jednak przy wyrażeniu zgody na rozwód przez małżonka niewinnego nie można tego żądania traktować jako wymierzonego przeciwko niewinnemu, gdyż taka zgoda oznacza, że w danych okolicznościach małżonkowie są jednomyślni co do potrzeby rozwiązania ich związku”.

          Rozwód będzie także dopuszczalny, jeżeli odmowa zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego[xi]. Sprzeczność taka wystąpi nie tylko wtedy, gdy małżonek odmawiający zgody działa wyłącznie w celu szykany lub dla osiągnięcia korzyści materialnych, ale także gdy małżonek żądający rozwodu pozostaje w konkubinacie i ma z takiego związku małoletnie dzieci (zasada dobra dziecka uzasadnia wniosek, iż odmowa zgody jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego). Warto zacytować wyrok SN z 27 października 1999 r. (III CKN 412/98, Lex nr 78208): „Z uznaniem odmowy na rozwód za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego nie musi się łączyć ujemna kwalifikacja moralna małżonka, a na wynikach oceny zachowania małżonka odmawiającego zgody na rozwód powinny ważyć przede wszystkim przesłanki o charakterze przedmiotowym. Pominięcie odmowy zgody na rozwód jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego powinno zatem nastąpić wówczas, gdy w danych okolicznościach nie ma podstaw do przyjęcia, że orzeczenie rozwodu może wywołać niepożądane skutki społeczno-wychowawcze. Podstawowe znaczenie ma tutaj teza, że celem rozwodu jest eliminacja szkody, jaką z punktu widzenia społecznego byłoby utrzymywanie formalnych związków małżeńskich, gdy małżeństwo faktycznie nie istnieje i nie ma szans na jego dalsze funkcjonowanie. W tej sytuacji oceny skuteczności odmowy zgody na rozwód należy dokonywać zwłaszcza w kontekście przyczyn rozkładu oraz z uwzględnieniem sytuacji, jaka powstała w czasie braku pożycia małżonków, a więc na przykład związków pozamałżeńskich oraz dzieci w nich urodzonych, jak też społecznej celowości legalizacji tych związków”. Odmowa zgody może się okazać sprzeczna z zasadami współżycia społecznego także w sytuacji, gdy od wielu lat pozostaje rozerwana faktyczna więź małżeńska pomiędzy małżonkami[xii]. Natomiast nie może być uznana za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego odmowa zgody na rozwód ze względów religijnych (wyrok sądu apelacyjnego w Gdańsku z 16 czerwca 1999 r., I ACa 290/99, OSA 2002, nr 2, poz. 16).

          Wina małżonka żądającego rozwodu nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu rozwodu, gdy małżonek odmawiający zgody przyczynił się do rozbicia małżeństwa. W szczególności należy zważyć na nieobowiązywanie zasady ekwiwalentności w stosunkach małżeńskich. Nieodpowiednie i sprzeczne z obowiązkami małżeństwa zachowanie się jednego z małżonków, nie daje drugiemu z nich podstawy do naruszenia obowiązków małżeńskich prowadzącego do rozkładu pożycia małżeńskiego, bez poczytania mu tego naruszenia za winę (orzeczenie SN z 26 listopada 1949 r., Wa.C. 151/49, DPP 1950, nr 3, s. 61)[xiii]. Niemniej jednak, oceniając stopień przyczynienia się przez stronę sprowokowaną, nie można lekceważyć stopnia winy małżonka, który zainicjował rozkład pożycia[xiv]. Jeśli bowiem ten ostatni postępował w sposób zasługujący na szczególne potępienie, to uchybienia małżonka sprowokowanego mogą okazać się usprawiedliwione (orzeczenie SN z 10 września 1957 r., I CR 1121/56, OSN 1959, nr 3, poz. 72). Reakcja małżonka pokrzywdzonego nawet niewłaściwa, jeśli nastąpiła bezpośrednio po wyrządzeniu krzywdy, może być usprawiedliwiona i niepoczytana za zawinioną współprzyczynę rozkładu pożycia (wyrok SN z 24 maja 2005 r., V CK 646/04, Lex nr 180827).Nie można przypisać winy rozkładu pożycia małżeńskiego temu z małżonków, który podejmuje dopuszczalne działania w zamiarze skłonienia drugiego z nich do zaprzestania zdrad małżeńskich[xv]. Za czyn zawiniony zostanie jednak uznana reakcja przekraczająca pewne granice, które określać należy odwołując się do zasad współżycia społecznego, a więc do ustalonych norm o charakterze moralnym, obyczajowym oraz do tego co jest słuszne, przyzwoite i zgodne z poczuciem sprawiedliwości[xvi]. Przekroczenie granic polegać może na przykład na ciężkich obelgach, zniewagach, czynieniu uporczywych zarzutów (orzeczenie SN z 24 kwietnia 1951 r., OSN 1953, poz. 9; z 24 maja 1952 r., OSN 1953, poz. 72; z 20 listopada 1952 r., OSN 1954, poz. 31).

            Ponadto, rozwód może zostać orzeczony jeśli powodem rozkładu pożycia małżonków jest zarówno zawinione postępowanie małżonka żądającego rozwodu, jak i czynniki obiektywne na przykład w postaci ciężkiej choroby psychicznej drugiego małżonka. Jednakże, zgodnie ze stanowiskiem SN (orzeczenie z 5 stycznia 2001 r., OSP 2001, poz. 92), jeśli określone, naganne zachowania małżonka chorego psychicznie podjęte w stanie pełnego rozeznania, także w okresie remisji choroby psychicznej stanowią współprzyczynę rozbicia więzi małżeńskiej, mogą zostać ocenione jako zawinione[xvii].

---